Παράξενο κι όμως αληθινό. Ένας γκουρού της Εντομολογίας, ο επίκουρος καθηγητής, Χρήστος Αθανασίου, μας μυεί στον άγνωστο κόσμο των εντόμων και λοιπών ζωικών εχθρών, που «απειλούν» όχι μόνο τις περισσότερες καλλιέργειες, αλλά και το κλειστό οικοσύστημα της αποθήκης γεωργικών προϊόντων και τροφίμων.
Η βιολογική αντιμετώπιση των εντόμων είναι ένα από τα βασικότερα θέματα που απασχολούν τους εντομολόγους τα τελευταία χρόνια, στο πλαίσιο των προσπαθειών για την επαρκή σίτιση του ολοένα αυξανόμενου πληθυσμού της γης.
Όμως οι διάφοροι ζωικοί εχθροί, όπως έντομα, ακάρεα και τρωκτικά, δεν αποτελούν πονοκέφαλο μόνο για τους αγρότες, αλλά και για τους αστούς, αφού οι ασθένειες που μεταδίδουν φέρουν κινδύνους και στη δημόσια υγεία.
Πώς λειτουργεί η μέθοδος της «παρεμπόδισης της συνεύρεσης των δύο φύλων» και γιατί είναι τόσο σημαντική;
Η μέθοδος αυτή έχει δοκιμαστεί με επιτυχία σε πολλούς από τους εχθρούς που προσβάλλουν τις ελληνικές καλλιέργειες, όπως η καρπόκαψα, η ευδεμίδα, το ρόδινο σκουλήκι, η γκραφολίθα, η ανάρσια και διάφορα λεπιδόπτερα αποθηκών, ενώ υπάρχουν σκέψεις για την εξέταση της αποτελεσματικότητάς της και στο πράσινο σκουλήκι. Η λεγόμενη «σεξουαλική σύγχυση» στηρίζεται στην τοποθέτηση εξατμιστήρων για την απελευθέρωση φερομόνης στον αέρα που παρεμποδίζει την επικοινωνία των εντόμων, με αποτέλεσμα τη διατάραξη (δραστική μείωση) των συζεύξεων.
Μια παραλλαγή της μεθόδου είναι η «αυτοσύγχυση», στην οποία τοποθετούνται παγίδες με τη σκόνη φερομόνης στον αγρό, με σκοπό τη «μόλυνση» των αρρένων ενηλίκων εντόμων με τη φερομόνη του θήλεος, που συμβάλλει σημαντικά στη μείωση του συνολικού ωοπαραγωγικού δυναμικού.
Η μέθοδος είναι βιολογική και μέχρι στιγμής έχει δώσει πάρα πολύ καλά αποτελέσματα. Είναι συμβατή με τη διεθνώς αποδεκτή πλέον τάση της μείωσης των επεμβάσεων της πλήρους καλύψεως των φυτών και των καρπών με το φυτοπροστατευτικό προϊόν. Με άλλα λόγια, προσπαθούμε το ίδιο το έντομο να μεταφέρει την ουσία που θέλουμε και στον υπόλοιπο πληθυσμό. Με τον τρόπο αυτό περιορίζεται η χρήση χημικών, κάτι που είναι ιδιαίτερα επιθυμητό στα φρούτα προς εξαγωγή, αφού κάποιες αγορές, έχουν μηδενική ανοχή (zero tolerance) στα υπολείμματα φυτοπροστατευτικών.
Γιατί είναι απαραίτητο να αυξηθεί η αποτελεσματικότητα της αντιμετώπισης των εχθρών των αποθηκών;
Είναι τραγικό να ξέρουμε πως κάθε χρόνο χάνεται περίπου το 20% της παγκόσμιας παραγωγής δημητριακών και συναφών προϊόντων στις αποθήκες λόγω ελλιπούς απεντόμωσης, τη στιγμή που ένα σημαντικό μέρος του πληθυσμού της γης βρίσκεται κάτω από τα όρια της πείνας. Το ποσοστό αυτό διαμορφώνεται στο 17% για τις ανεπτυγμένες χώρες, ενώ ξεπερνάει το 30% στις αναπτυσσόμενες. Οι απώλειες αυτές οφείλονται κατά 60% σε προσβολές από έντομα αποθηκών, ενώ το υπόλοιπο 40% προκαλείται από ακάρεα, μύκητες και τρωκτικά. Σε αυτό το σημείο δεν θα πρέπει να ξεχνάμε πως και το σπίτι μας είναι μια μικρή αποθήκη τροφίμων και γι’ αυτό είναι πιθανό πολλές από τις προσβολές στα τρόφιμα να λαμβάνουν χώρα στην… κουζίνα μας.
Είναι αλήθεια πως στα αμυλούχα προϊόντα υπάρχουν υπολείμματα ζωικής προέλευσης και πώς μπορούν αυτά να μηδενιστούν;
Τα έντομα και οι άλλοι ζωικοί εχθροί των αποθηκευμένων γεωργικών προϊόντων και τροφίμων, ζουν και αναπαράγονται στο «κλειστό οικοσύστημα» της αποθήκης. Συνεπώς είναι λογικό σε προϊόντα, όπως τα άλευρα, να υπάρχουν εκδύματα και εκκρίματα των εντόμων, τρίχες τρωκτικών κ.λπ. Οι αμερικανικές αρχές (USDA και FDA) έχουν καθιερώσει ένα επιτρεπόμενο όριο για ζωικά υπολείμματα ανά μονάδα (π.χ. κιλό) αμυλούχων προϊόντων, ωστόσο στην Ευρωπαϊκή Ένωση παρατηρείται μια νομοθετική
υστέρηση, συμβατή με τη στρατηγική της «μηδενικής ανοχής». Παρ’ όλα αυτά, θα πρέπει να τονιστεί ότι δεν είναι διόλου σπάνιο σε τρόφιμα, ιδιαίτερα αμυλούχα, να υπάρχουν κάποια από αυτά τα «μολύσματα» ζωικής προέλευσης, καθώς και άλλα, όπως σπόρια και υφές μυκήτων.
Είναι γνωστό πως η χώρα μας είναι ελλειμματική σε μαλακό σιτάρι, που χρησιμοποιείται για παραγωγή ψωμιού. Ποιος κίνδυνος που προκύπτει για τη δημόσια υγεία από τις αθρόες εισαγωγές;
Στη χώρα μας οι κλιματικές συνθήκες ευνοούν τη συγκομιδή του σιταριού με υγρασία, που συνήθως δεν ξεπερνά το 11 %. Στις βόρειες περιοχές, όπως η Ρωσία και ο Καναδάς, είναι σχεδόν αδύνατο να πραγματοποιηθεί συγκομιδή με υγρασία χαμηλότερη από 13%. Όμως, αυτό το ποσοστό υγρασίας αποτελεί το «κατώφλι» για την ανάπτυξη των εντόμων και, σε λίγο μεγαλύτερα επίπεδα (>14 %), των μυκήτων. Να σημειωθεί ότι, ανάμεσα στα είδη μυκήτων, που απαντώνται στα τρόφιμα, υπάρχουν και είδη που παράγουν αφλατοξίνες και συναφείς ουσίες, οι οποίες μπορεί να προκαλέσουν ακόμα και καρκινογενέσεις (π.χ. ήπατος).
Τελικά υπάρχουν τερμίτες στην Ελλάδα κι, αν ναι, πώς ήρθαν;
Υπάρχουν τερμίτες και μάλιστα είναι πάρα πολλοί. Ιδιαίτερα στην Αττική έχουν δημιουργήσει μεγάλα προβλήματα. Μέχρι πριν από 3-4 χρόνια έμπειροι εντομολόγοι θεωρούσαν πως δεν υπάρχουν, αν και τότε τα περιστατικά ήταν ελάχιστα και αποδίδονταν λανθασμένα σε άλλες αιτίες (π.χ. υγρασία
του ξύλου). Η προσβολή από τερμίτες εξελίσσεται χωρίς να φαίνεται, γι’ αυτό είναι πολύ δύσκολη η καταπολέμησή τους. Τελευταία ασκούνται πιέσεις ώστε να δοθεί έγκριση σε εξειδικευμένα τερμιτοκτόνα, δοθέντος του ότι σήμερα τα διαθέσιμα βιοκτόνα για το σκοπό αυτό είναι περιορισμένα.
WHO IS WHO
Ο Χρήστος Αθανασίου είναι επίκουρος καθηγητής Εντομολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας από το 2009 μέχρι σήμερα. Από το 2005
μέχρι το 2009 ήταν λέκτορας του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών. Συνεργάζεται σε ερευνητικό και εκπαιδευτικό επίπεδο με διάφορους διεθνείς οργανισμούς, ξένα πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα (υπουργείο
Γεωργίας των ΗΠΑ, ΟΑΣΑ κα). Είναι επικεφαλής της ομάδας εργασίας για την ολοκληρωμένη προστασία των αποθηκευμένων προϊόντων του Διεθνούς Οργανισμού για τη Βιολογική Καταπολέμηση (IOBC) από το 2007 μέχρι σήμερα. Γεννήθηκε στο Βόλο και είναι παντρεμένος και πατέρας τριών παιδιών.
Συνέντευξη στον Νίκο Κατσένιο
Από το 328ο φύλλο της εφημερίδας Αgrenda
