Η «Απάτη στον τομέα της αλιείας και της υδατοκαλλιέργειας», που εκπονήθηκε από τον FAO μέσω της συνεργασίας μεταξύ του Τμήματος Αλιείας και Υδατοκαλλιέργειας και του Κοινού Κέντρου Πυρηνικών Τεχνικών στα Τρόφιμα και τη Γεωργία του FAO/ΔΟΑΕ, προσφέρει ένα εύστοχο «πορτρέτο» του πολύπλοκου τομέα της απάτης και μια ανασκόπηση του πώς οι νέες αναλυτικές τεχνικές μπορούν να βοηθήσουν στην ανίχνευσή της.
Δεν υπάρχει επίσημη εκτίμηση για το πόσο διαδεδομένη είναι η απάτη στον παγκόσμιο τομέα της αλιείας και της υδατοκαλλιέργειας, αξίας 195 δισεκατομμυρίων δολαρίων, αλλά εμπειρικές μελέτες υποδηλώνουν ότι το 20% του εμπορίου μπορεί να υπόκειται σε κάποιο είδος απάτης, ιδιαίτερα υψηλότερο από ό,τι για το κρέας και τα φρούτα και τα λαχανικά, κυρίως λόγω της τεράστιας ποικιλομορφίας των ειδών στον τομέα.
Η απάτη στον τομέα της αλιείας ορίζεται στην έκθεση ως «μια σκόπιμη πρακτική που αποσκοπεί στην εξαπάτηση άλλων» και, ανάλογα με τον τύπο της εξαπάτησης, μπορεί να θέσει σε κίνδυνο τη βιοποικιλότητα, την ανθρώπινη υγεία ή τα οικονομικά συστήματα. Οι κύριες κατηγορίες απάτης με ψάρια είναι:
- η νοθεία (προσθήκη χρώματος για να φαίνεται πιο φρέσκος ο τόνος),
- η παραποίηση (απομίμηση γαρίδας φτιαγμένη από ενώσεις με βάση το άμυλο),
- η προσομοίωση (συσκευασία σουρίμι ώστε να μοιάζει με κρέας καβουριού),
- η εκτροπή (διανομή νόμιμων προϊόντων εκτός των αγορών που προορίζονται),
- η ψευδής εμπορική ονομασία (όπως λανθασμένοι ισχυρισμοί σχετικά με τη βιωσιμότητα),
- η υπέρβαση (που περιλαμβάνει υπεραλίευση),
- η αντικατάσταση ειδών (πώληση τιλάπιας ως λυθρίνι),
- η παραποίηση και η εσφαλμένη επισήμανση (που περιλαμβάνει την προέλευση και ακόμη και τις ημερομηνίες λήξης) και
- η κλοπή.
Η έκθεση υποστηρίζει τις εναρμονισμένες απαιτήσεις επισήμανσης, την υποχρεωτική συμπερίληψη επιστημονικών ονομασιών όπου είναι δυνατόν, και τα καλύτερα συστήματα ιχνηλασιμότητας. Η χρήση προηγμένων τεχνικών, που κυμαίνονται από την ενζυμική ανοσοπροσροφητική δοκιμασία, την ανάλυση σταθερών ισοτόπων και τον πυρηνικό μαγνητικό συντονισμό, μπορεί να είναι αποτελεσματική, αν και δεν είναι διαθέσιμη σε όλους, ενώ τα φορητά μοντέλα φθορισμού ακτίνων Χ και μηχανικής μάθησης είναι καινοτομίες που μπορούν να βοηθήσουν στη ρύθμιση.
Η βάση δεδομένων
Παρόλο που έχουν διεξαχθεί χιλιάδες μελέτες απάτης με ψάρια, που καταδεικνύουν την εκτεταμένη φύση του προβλήματος σε κάθε ήπειρο εκτός από την Ανταρκτική, δεν υπάρχουν αξιόπιστες βασικές μελέτες για την εκτίμηση της επικράτησής του. Η παγκόσμια κλίμακα κατανάλωσης ψαριών, που στοχεύει σε πάνω από 12.000 είδη θαλασσινών, η ποικιλομορφία των τύπων απάτης και η έλλειψη τυποποιημένων κανονιστικών ή νομικών ορισμών της απάτης, καθιστούν δύσκολη την εξαγωγή παγκόσμιων εκτιμήσεων.
Ωστόσο, ορισμένες μελέτες υποδηλώνουν ότι έως και 30% των θαλασσινών προϊόντων ενδέχεται να έχουν λανθασμένη ετικέτα στα εστιατόρια, και η έκθεση αναφέρει περιπτώσεις από όλο τον κόσμο, από πάγκους με σεβίτσε στη Λατινική Αμερική και εστιατόρια θαλασσινών στην Κίνα έως κονσερβοποιημένα προϊόντα τόνου στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ενώ έως και το ένα τρίτο των υδρόβιων προϊόντων που πωλούνται στις Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να μην είναι αυτό που αναγράφεται στη συσκευασία, λιγότερο από το ένα τοις εκατό των εισαγωγών ελέγχεται.
Οι κίνδυνοι για την ανθρώπινη ευημερία από ορισμένες απάτες με θαλασσινά είναι εμφανείς, καθώς ορισμένα ψάρια ενέχουν κινδύνους όταν καταναλώνονται ωμά, ενώ η επανακατάψυξη θαλασσινών αυξάνει τον κίνδυνο βακτηριακής ανάπτυξης. Ωστόσο, τα οικονομικά κίνητρα είναι ο πιο διαδεδομένος παράγοντας απάτης με ψάρια. Η πώληση σολομού του Ατλαντικού, ο οποίος σχεδόν εξ ολοκλήρου εκτρέφεται, όπως και ο σολομός του Ειρηνικού, ο οποίος ως επί το πλείστον αλιεύεται άγρια, προσφέρει όφελος σχεδόν 10 δολαρίων ανά κιλό. Το λαβράκι εκτροφής που φέρει την ένδειξη «τοπικό» στην Ιταλία πωλείται δύο έως τρεις φορές περισσότερο από το ίδιο ψάρι που προέρχεται από την Ελλάδα ή την Τουρκία, και ακόμη περισσότερο αν πωλείται ως αλιευμένο στην άγρια φύση. Η προσθήκη νερού σε μη επεξεργασμένα αλιευτικά προϊόντα για την ενίσχυση του βάρους και της τιμής είναι μια άλλη κοινή πρακτική, επίσης διαδεδομένη στην παραγωγή κρέατος στην ξηρά.
Κάποιες απάτες με ψάρια γίνονται για να καλυφθεί η γεωγραφική προέλευση ενός προϊόντος ή για να αποκρυφθούν στοιχεία για εκφορτώσεις άνω των ποσοστώσεων. Τέτοιες πρακτικές μπορεί να θέσουν σε κίνδυνο τη βιωσιμότητα των αλιευτικών αποθεμάτων.
Εργαλεία και πρωτοβουλίες
Δεδομένης της πολυπλοκότητάς του, ο εντοπισμός της απάτης με ψάρια δεν είναι απλός, αλλά η έκθεση αναλύει λεπτομερώς πώς οι εξελίξεις στην επιστήμη μπορούν να συμβάλουν στην αντιμετώπιση της απάτης. Μια τυποποιημένη μέθοδος για να προσδιοριστεί εάν και πόσες φορές ένα θαλασσινό προϊόν έχει καταψυχθεί έχει αποδειχθεί μέχρι στιγμής ασαφής, αλλά οι διαφορές στη σύνθεση λιπαρών οξέων των άγριων και των εκτρεφόμενων ψαριών μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ανίχνευση απάτης, καθώς και οι αναλογίες άνθρακα και αζώτου για τον προσδιορισμό της γεωγραφικής προέλευσης των σημαντικότερων εμπορικών ειδών ψαριών.
Η έκθεση εξετάζει επίσης μια σειρά από συντονισμένες προσπάθειες για την αντιμετώπιση περιπτώσεων ύποπτης απάτης στην Ιταλία, την Αργεντινή και τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής.
Μια έρευνα που χρησιμοποίησε DNA-barcoding για την αξιολόγηση της κλίμακας της λανθασμένης επισήμανσης στο Λος Άντζελες της Καλιφόρνια διαπίστωσε ότι, ενώ είναι αρκετά χαμηλή στις μονάδες επεξεργασίας, είναι μέτρια στα παντοπωλεία και ιδιαίτερα διαδεδομένη στα εστιατόρια σούσι. Ταυτόχρονα, η λανθασμένη επισήμανση σε επίπεδο λιανικής πώλησης ήταν σπάνια για τον τόνο, τον μακρύπτερο τόνο και τον σολομό, αλλά συχνή για το λυθρίνι και τον ιππόγλωσσο. Μια τοπική πρωτοβουλία, με τη συνεργασία ακαδημαϊκών, βιομηχανικών και κυβερνητικών φορέων, η οποία διαχειρίζεται μέσω εκπαιδευτικού προγράμματος.
