Το υπουργείο Γεωργίας της Πορτογαλίας πιέζει σθεναρά για έναν πανευρωπαϊκό µηχανισµό αντασφάλισης για την προστασία των αγροτών από καταστροφές που προκαλούνται από το κλίµα - µια πρόταση που κερδίζει επειγόντως έδαφος, καθώς τα ακραία καιρικά φαινόµενα πλήττουν τις αγροτικές κοινότητες σε όλη την ήπειρο. Ο José Manuel Fernandes, στη σκιά των φονικών πληµµυρών στη χώρα του το προηγούµενο διάστηµα έθεσε στις Βρυξέλλες στις 24 Φεβρουαρίου το αίτηµα για έναν πανευρωπαϊκό µηχανισµό αντασφάλισης, ζητώντας «προσβάσιµη ασφάλιση για όλους» και «γρήγορη αντίδραση στις καταστροφές».
Η έκκλησή του βρήκε απήχηση στην Ελλάδα, µε τον υπουργό Αγροτικής Ανάπτυξης Κώστα Τσιάρα να εκφράζει υποστήριξη για την πρωτοβουλία, που θα µπορούσε να ενισχύσει τη σταθερότητα και την προβλεψιµότητα για τον αγροτικό τοµέα, δεδοµένου ότι το τρέχον ad-hoc µοντέλο ασκεί µη βιώσιµη πίεση στους εθνικούς προϋπολογισµούς και δεν λαµβάνει υπόψη την απρόβλεπτη φύση των ακραίων καιρικών φαινοµένων. Τώρα, η Κύπρος, η τρέχουσα εκ περιτροπής προεδρία του Συµβουλίου της ΕΕ, ετοιµάζεται να φιλοξενήσει µια ειδική συνεδρίαση για τις φυσικές καταστροφές στη συνεδρίαση του Συµβουλίου Γεωργίας στις 30 Μαρτίου.
Ο προτεινόµενος Μηχανισµός Αντασφάλισης
Η δοµή του προτεινόµενου µοντέλου, που µεταφράζεται σε απτή οικονοµική ανακούφιση, αντικατοπτρίζει το επιτυχηµένο Ισπανικό Σύστηµα Γεωργικής Ασφάλισης (Agroseguro), το οποίο λειτουργεί από το 1980 ως κοινοπραξία δηµόσιου-ιδιωτικού τοµέα. Το µοντέλο της Ισπανίας καλύπτει από χαλάζι και παγετό µέχρι ξηρασία και πυρκαγιές και το κράτος επιδοτεί σχεδόν το ήµισυ του κόστους των ασφαλίστρων. Η ΕΕ αναγνωρίζει το Agroseguro ως σηµείο αναφοράς για την προστασία από τους κλιµατικούς κινδύνους και η κλιµάκωση αυτής της προσέγγισης σε όλα τα 27 κράτη µέλη θα σήµαινε για τον αγροτικό κόσµο πρόσβαση σε οικονοµικά προσιτή κάλυψη για κλιµατικούς κινδύνους.
Επι του παρόντος, οι ιδιωτικοί φορείς ασφάλισης αρνούνται να καλύψουν καταστροφικά κλιµατικά φαινόµενα είτε χρεώνουν ασφάλιστρα απαγορευτικά για µικρές και µεσαίες εκµεταλλεύσεις. Το προτεινόµενο ευρωπαϊκό σύστηµα αντασφάλισης θα το άλλαζε αυτό, αµοιβαιοποιώντας τον κίνδυνο σε ολόκληρη την ΕΕ, αξιοποιώντας:
- Tον προϋπολογισµό της ΕΕ για εγγυήσεις και επιδοτήσεις.
- Την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων.
- Το τραπεζικό σύστηµα.
- Ταµεία των κρατών για συγχρηµατοδότηση.
Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ) και η Επιτροπή µελετούν από κοινού µοντέλα αντασφάλισης, µε τα αποτελέσµατα να αναµένονται αυτό το καλοκαίρι. Μια κοινή µελέτη ΕΤΕπ-Επιτροπής - που ξεκίνησε τέλη του 2024 - εξετάζει τη σκοπιµότητα οµολόγων καταστροφών και συµφωνιών αντασφάλισης δηµόσιου-ιδιωτικού τοµέα για την αντιµετώπιση οικονοµικών κραδασµών για τους αγρότες. Η µελέτη αυτή, βασιζόµενη σε προηγούµενες εργασίες που ποσοτικοποίησαν ετήσιες απώλειες άνω των 28 δισ. ευρώ στον γεωργικό τοµέα της ΕΕ λόγω δυσµενών καιρικών συνθηκών, αναµένεται να παραδώσει ευρήµατα έως το καλοκαίρι του 2026.
Η επείγουσα ανάγκη είναι επίσης θεσµική. Τον ∆εκέµβριο του 2024, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και η Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφαλίσεων (EIOPA) πρότειναν από κοινού µια λύση δύο πυλώνων για τη µείωση των οικονοµικών επιπτώσεων των φυσικών καταστροφών, ήτοι:
- Ένα καθεστώς αντασφάλισης δηµόσιου-ιδιωτικού τοµέα που χρηµατοδοτείται από ασφάλιστρα βάσει κινδύνου.
- Ενίσχυση των προληπτικών υποδοµών και των συστηµάτων έγκαιρης προειδοποίησης.
Συμβολική αλληλεγγύη παρά στήριξη
Η ευπάθεια του γεωργικού τομέα στα κλιματικά φαινόμενα αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου μοτίβου σε όλη την Ευρώπη. Τα ακραία καιρικά φαινόμενα αποτελούν πλέον ένα οριζόντιο ζήτημα πολιτικής, που επηρεάζει τα οικοσυστήματα, τις αστικές υποδομές, τα ενεργειακά συστήματα και την επισιτιστική ασφάλεια. Η ΕΕ διερευνά προτάσεις για ένα Ευρωπαϊκό Ταμείο Προσαρμογής στην Κλιματική Αλλαγή, αλλά η πρόοδος είναι αργή εν μέσω ανταγωνιστικών προτεραιοτήτων του προϋπολογισμού. Η υπουργική σύνοδος της 30ής Μαρτίου θα χρησιμεύσει ως τεστ για το πόσο σοβαρά αντιμετωπίζει η ΕΕ την πρόκληση της προσαρμογής στο κλίμα στη γεωργία. Η Πορτογαλία, η Ελλάδα και η Κύπρος ευθυγραμμίζονται με την πρόταση αντασφάλισης και πηγές στις Βρυξέλλες υποδηλώνουν ότι η Γαλλία, η Ιταλία και πολλά κράτη της Κεντρικής Ευρώπης υποστηρίζουν σιωπηλά. Ενώ η αμοιβαιοποίηση του κινδύνου ακούγεται ελκυστική, απαιτεί αρχικές κεφαλαιακές δεσμεύσεις από τον προϋπολογισμό της ΕΕ και την ΕΤΕπ, καθώς και πολιτική υποστήριξη από τα βόρεια κράτη μέλη που ιστορικά αντιστέκονται στην επέκταση των μηχανισμών κοινής ευθύνης. Εάν η μελέτη της ΕΤΕπ-Επιτροπής δώσει θετική αξιολόγηση αυτό το καλοκαίρι, το επόμενο βήμα θα είναι μια επίσημη νομοθετική πρόταση, πιθανώς στο πλαίσιο της ΚΑΠ 2028-2034.
Στο μεταξύ, τα κράτη θα συνεχίσουν να βασίζονται στο Ταμείο Αλληλεγγύης και στο Γεωργικό Αποθεματικό, τα οποία παραμένουν διαρθρωτικά ανεπαρκή για τον κίνδυνο που αντιμετωπίζει τώρα η ευρωπαϊκή γεωργία. Το Ταμείο Αλληλεγγύης λειτουργεί ως ταμείο ανάκαμψης μετά από καταστροφές που αποζημιώνει τα κράτη μέλη για ζημιές σε δημόσιες υποδομές και όχι για ιδιωτικές απώλειες που υφίστανται μεμονωμένοι αγρότες, ενώ αργεί να εκταμιεύσει. Το Γεωργικό Αποθεματικό, εν τω μεταξύ, διαθέτει ετήσια κατανομή μόλις 450 εκατ. ευρώ για όλη την ΕΕ, ποσό που αναγνωρίζεται ως ανεπαρκές και η Επιτροπή έχει σηματοδοτήσει την πρόθεσή της να διαχωρίσει τη χρήση του Αποθεματικού για διαταραχές της αγοράς από τις φυσικές καταστροφές το 2026 και το 2027. Το περιορισμένο μέγεθος του ταμείου σημαίνει ότι λειτουργεί ως συμβολική αλληλεγγύη παρά ως ουσιαστική ανακούφιση
