Από το γάλα και το βαµβάκι µέχρι το βιοµηχανικό ροδάκινο, τη βιοµηχανική τοµάτα και το ελαιόλαδο, η αγορά απέκτησε χαρακτηριστικά έντονης συγκέντρωσης, όπου λίγοι αγοράζουν από πολλούς, διαµορφώνοντας τους όρους του παιχνιδιού.
Ο µεµονωµένος παραγωγός βρίσκεται απέναντι σε επιχειρήσεις µε οικονοµική δύναµη, πρόσβαση σε πληροφορίες, δυνατότητα αποθήκευσης, εξαγωγικά δίκτυα και σηµαντική επιρροή στις αλυσίδες διανοµής. Αντίθετα, ο αγρότης διαθέτει ένα προϊόν που συχνά δεν µπορεί να κρατήσει για µεγάλο χρονικό διάστηµα και καλείται να αποφασίσει χωρίς να γνωρίζει την τελική τιµή που θα εισπράξει. Η διαπραγµάτευση καταλήγει πολλές φορές να είναι µια τυπική διαδικασία, αφού η πραγµατική ισορροπία δυνάµεων έχει ήδη διαµορφωθεί.
Η µικρή ή αρνητική διαφορά στο κόστος παραγωγής και στις τελικές τιµές πώλησης γκρεµίζει την κερδοφορία, αποθαρρύνει νέες επενδύσεις και οδηγεί αρκετούς παραγωγούς στην εγκατάλειψη της δραστηριότητάς τους.
Η έλλειψη ρευστότητας δυσκολεύει την ανανέωση εξοπλισµού και την προσαρµογή στις απαιτήσεις της αγοράς. Η µεταποίηση υποστηρίζει ότι λειτουργεί µέσα σε ένα ιδιαίτερα ανταγωνιστικό περιβάλλον, δεχόµενη έντονες πιέσεις από τις µεγάλες αλυσίδες λιανικής, τις εισαγωγές και τις διεθνείς αγορές. Ωστόσο, σηµαντικό µέρος αυτής της πίεσης µεταφέρεται προς την αρχή της αλυσίδας, στον παραγωγό. Η συµπίεση των τιµών παραγωγού εµφανίζεται συχνά ως ευκολότερη λύση για να διατηρηθούν τα περιθώρια κέρδους ή η ανταγωνιστικότητα των επόµενων κρίκων.
Έτσι δηµιουργείται µια αγορά όπου όλοι δηλώνουν πιεσµένοι, αλλά το µεγάλο βάρος καταλήγει σε εκείνον που αναλαµβάνει το παραγωγικό ρίσκο. Το παράδοξο είναι ότι η ίδια η αλυσίδα δείχνει συχνά να αδιαφορεί για το αν ο αγρότης θα µπορεί να συνεχίσει να παράγει. Όταν οι τιµές δεν καλύπτουν το κόστος, οι επενδύσεις αναβάλλονται, οι καλλιέργειες περιορίζονται και και η παραγωγική βάση αποδυναµώνεται. Η αγορά µοιάζει να ενδιαφέρεται µόνο για τη φθηνή πρώτη ύλη του επόµενου έτους, παρά για τη διασφάλιση ότι θα υπάρχει παραγωγή και τα επόµενα δέκα.
Η ανατροπή αυτής της κατάστασης δεν µπορεί να βασιστεί στη νοσταλγία των παλαιών συνεταιρισµών, ούτε στην προσδοκία ότι η αγορά θα αυτορρυθµιστεί. Απαιτούνται σύγχρονες οργανώσεις παραγωγών, µε διαφάνεια και επιχειρηµατικό προσανατολισµό, ικανές να διαπραγµατεύονται συλλογικά και να αποκτούν πρόσβαση στις εξαγωγές, αλλά και αυστηρός έλεγχος και µεγαλύτερη διαφάνεια στη διαµόρφωση των τιµών.
Πολλαπλάσιες τιµές στο ράφι
Όλα αυτά την ώρα που καταναλωτής πληρώνει στο ράφι τιµές που συχνά είναι πολλαπλάσιες από εκείνες που εισπράττει ο παραγωγός. Αυτό συµβαίνει γιατί, προστιθέµενη αξία δηµιουργείται µέσα από τη µεταποίηση, τη συσκευασία, την εµπορία, τις µεταφορές, την προβολή και τα δίκτυα λιανικής. Όταν ο παραγωγός πουλά χωρίς συλλογική εκπροσώπηση, χωρίς δικό του εµπορικό σήµα και χωρίς ουσιαστική πρόσβαση στον τελικό καταναλωτή, παραχωρεί το µεγαλύτερο µέρος της υπεραξίας στους επόµενους κρίκους της αλυσίδας. Έτσι, ενώ ο καταναλωτής θεωρεί ότι πληρώνει ακριβά και ο αγρότης διαµαρτύρεται ότι πληρώνεται φθηνά, το µεγαλύτερο οικονοµικό όφελος συγκεντρώνεται ενδιάµεσα, εκεί όπου διαµορφώνονται οι όροι της αγοράς και κατανέµεται η εµπορική ισχύς. Το πρόβληµα, εποµένως, δεν είναι µόνο το ύψος της τιµής παραγωγού, αλλά ο τρόπος µε τον οποίο κατανέµεται η αξία ενός αγροτικού προϊόντος από το χωράφι µέχρι το ράφι.
