Η εµπειρική έρευνα, ωστόσο, καταδεικνύει τις αυξανόµενες ανισότητες, αλλά και τις προκλήσεις που αντιµετωπίζουν οι κάτοικοι στις αγροτικές περιοχές, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια των αλλεπάλληλων κρίσεων.
Παράγοντες όπως η γεωγραφική αποµόνωση και οι ελλιπείς κοινωνικές υποδοµές και υπηρεσίες σε τοπικό επίπεδο, η γήρανση του πληθυσµού, οι µειωµένες ευκαιρίες απασχόλησης και οι χαµηλές απολαβές, είναι µερικά, µόνο, από τα αίτια που επιδεινώνουν τις συνθήκες διαβίωσης, διαιωνίζουν τη φτώχεια και την περιθωριοποίηση ευάλωτων οµάδων του πληθυσµού και διευρύνουν το χάσµα πόλης - υπαίθρου.
Με τον τρόπο αυτό περιγράφει την αθέατη πλευρά της φτώχειας στην επαρχία, µελέτη πεδίου για τη «φτώχεια και στεγαστική επισφάλεια στον αγροτικό χώρο, υπό το πρίσµα της κοινωνικής ανθεκτικότητας», που εκπονήθηκε στο πλαίσιο του έργου «POVE.R.RE» και στηρίχθηκε χρηµατοδοτικά από το ΕΛΙ∆ΕΚ.
Εστιάζοντας σε τρεις αγροτικές περιοχές της χώρας και συγκεκριµένα στη Ροδόπη, την Καρδίτσα και στο Ρέθυµνο, οι ερευνήτριες Θεοδοσία Ανθοπούλου, Μαρία Παρταλίδου, Σοφία Νικολαΐδου και Γλυκερία Σταµατοπούλου, που υπογράφουν την εργασία, κάνουν λόγο για «ένα αχαρτογράφητο πεδίο» και αναλύουν εµπεριστατωµένα -και µε προσωπικές συνεντεύξεις κατοίκων- την υφιστάµενη κατάσταση στην ύπαιθρο, αλλά και τα µέτρα πολιτικής που απαιτούνται.
Απαντώντας στο καίριο ερώτηµα «τι κρύβεται πίσω από την αθέατη φτώχεια στον αγροτικό χώρο;», οι συντάκτριες της µελέτης απαριθµούν µια σειρά από παράγοντες που επηρεάζουν βαθιά τη ζωή στην ύπαιθρο και σχετίζονται µε την εκπαίδευση, την υγεία, το κόστος διαβίωσης, την ενεργειακή κρίση, την απασχόληση, µέχρι και την πίεση από την κλιµατική αλλαγή κι όχι µόνο. Πιο συγκεκριµένα, ως βασικά αίτια αναφέρονται:
Α) οι περιορισµένες ευκαιρίες απασχόλησης, η ανεργία και η υποαπασχόληση.
Β) η χαµηλής ειδίκευσης εργασία, συχνά ευκαιριακή, αδήλωτη και επισφαλής.
Γ) τα παραγωγικά αδιέξοδα µε τις µειωµένες σοδειές και εισοδήµατα, λόγω της κλιµατικής αλλαγής και του ασύµµετρου κόστους ενέργειας και αγροεφοδίων.
∆) ο πληθωρισµός και το αυξανόµενο κόστος διαβίωσης, ιδιαίτερα στις τουριστικές περιοχές.
Ε) η χαµηλής ποιότητας ή ανεπαρκής κατοικία κι η ενεργειακή φτώχεια.
Στ) η γεωγραφική και κοινωνική αποµόνωση, σε συνδυασµό µε την έλλειψη µεταφορικών.
Η) η ελλιπής πρόσβαση σε περίθαλψη και εκπαίδευση.
Ζ) τα επίµονα πατριαρχικά πρότυπα, ο ρατσισµός και το κοινωνικό στίγµα.
Προκειµένου να τεκµηριώσουν τα συµπεράσµατά τους οι συντάκτριες της µελέτης αξιοποιούν και προσωπικές µαρτυρίες κατοίκων από τις περιοχές µελέτης, που αναδεικνύουν τη δεινή οικονοµική θέση στην οποία βρίσκονται, αλλά και τα κάθε λογής προβλήµατα που βιώνουν.
Σε µια τέτοια περίπτωση µια 50χρονη γυναίκα, διαζευγµένη, πολύτεκνη, µε παιδί µε αναπηρία, από το Ρέθυµνο αναφέρει χαρακτηριστικά πως «Καµιά φορά και φρούτα κόβουµε για να µη δώσουµε παραπάνω. Λέω να πάρουµε δυο ντοµάτες, καλιά να κάνουµε µια σαλάτα, παρά να πάρουµε ένα καρπούζι, ένα πεπόνι, δυο ροδάκινα. Και παίρνουµε καµιά φορά µόνο µπανάνες ας πούµε, ό,τι είναι πιο οικονοµικό, να βγει ο µήνας».
Αντίστοιχα, και σε σχέση µε την υγειονοµική αποµόνωση, 45χρονος πολύτεκνος και πάλι από το Ρέθυµνο σηµειώνει πως «δεν έχουµε ένα ιατρείο, δεν εξυπηρετούµαστε εύκολα. Κακές διαδροµές, κακοί δρόµοι. Κέντρο υγείας δεν υπάρχει. Το πλησιέστερο είναι στο Ρέθυµνο. Για να πας στο Ρέθυµνο είναι 30 χλµ. Για γιατρό πάµε στο Ρέθυµνο. Με όποιο τρόπο βρει ο καθένας!».
Παρόµοιες εµπειρίες παραθέτει και 57χρονος άνδρας, τουρκογενής, από τα Αρριανά Ροδόπης. «∆εν µπορούσα να πληρώσω τον ΟΓΑ, τον έκλεισα, παίρνω από την πρόνοια πλέον. Ούτε γιατρό ούτε εξετάσεις αίµατος δεν µπορώ να κάνω έξω, µόνο στο νοσοκοµείο. ∆ουλειές δεν έχει πλέον εδώ. Και ο καπνός σβήνει σιγά - σιγά, εδώ και τέσσερα χρόνια δεν έχουµε σχεδόν καθόλου επιδότηση, ενώ όλα έχουν ανέβει, ίσα - ίσα θα βάλουµε πετρέλαιο στο τρακτέρ», τονίζει.
Ζητήµατα εποχικής εργασίας και αναγκαστικής µετανάστευσης φέρνει στο προσκήνιο ένας 32χρονος πολύτεκνος Ροµά, από τους Σοφάδες της Καρδίτσας. «Πριν χρόνια ήταν καλά, όταν είχε δουλειές. Τώρα πλέον το να µείνεις εδώ Σοφάδες και Θεσσαλία δεν υπάρχει κάτι θετικό. Πάνε και έρχονται µετανάστες, τρίµηνα είναι (...) Μέχρι τον Αύγουστο είµαστε καλυµµένοι µε τριφύλλι και µε τα άχυρα. Σεπτέµβριο αν δε φύγω εξωτερικό, είµαι στις ελιές. Φεύγει όλος ο συνοικισµός, πάνε στη Χαλκιδική ή µεταναστεύουν στη Γερµανία. Μένουν πίσω τα παιδιά και γυναίκες», αναφέρει.
Στην περιοχή της Καρδίτσας, πάλι, ένας άνεργος 60χρονος διαζευγµένος άνδρας περιγράφει τη δηµογραφική κατάρρευση τοπικά, αλλά και το ανεπαρκές εισόδηµα, τονίζοντας: «Η σύνταξη του ΟΓΑ είναι 360 ευρώ; Ζεις µε 360 ευρώ; Και στο χωριό που είναι δικό σου το σπίτι και έχεις και 5 κοτούλες και πάλι δε φτάνουν. Στο χωριό µας το 80% είναι γέροι και γριές. Άµα πεθάνουν, πάει τελείωσε».
Εξειδικεύοντας περαιτέρω τις προτεινόµενες πολιτικές, υπογραµµίζεται η ανάγκη:
1) Υποστήριξης των αγροτικών περιοχών, µε κίνητρα για παραµονή στα χωριά και ενεργητικές πολιτικές απασχόλησης στη βάση ενός τοπικού αναπτυξιακού οράµατος και σχεδίου δράσης, πέρα από τη λογική της επιδοµατικής ενίσχυσης, που οδηγεί, κυρίως, σε παθητική εξάρτηση των δικαιούχων.
2) Αγροτικής βιώσιµης ανάπτυξης, µε δίκαιη πρόσβαση σε γη και φυσικούς πόρους, προστασία γεωργικής γης από µη γεωργικές χρήσεις, στήριξη αγροτικού εισοδήµατος, ανθεκτικότητα στην κλιµατική αλλαγή, εκπαίδευση και κατάρτιση των αγροτών σε νέες γνώσεις και τεχνολογίες, προώθηση της κοινωνικής επιχειρηµατικότητας και της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονοµίας (Κ.ΑΛ.Ο.).
3) Κοινωνικής προστασίας µε επαναπροσδιορισµό κριτηρίων παροχής προνοιακών επιδοµάτων µε βάση το πραγµατικό εισόδηµα (αποφυγή ψευδο-επιλεξιµότητας), τα ρεαλιστικά επίπεδα κόστους ζωής και την ελλιπή πρόσβαση σε ιατροφαρµακευτική περίθαλψη, ιδιαίτερα στις ορεινές και αποµακρυσµένες αγροτικές περιοχές.
4) Κοινωνικής ενδυνάµωσης και ένταξης, µέσω ολοκληρωµένης ψυχοκοινωνικής υποστήριξης και συνοδεία των ευάλωτων οµάδων, µέσω ενίσχυσης της κοινωνικής και επαγγελµατικής ένταξης για αυτόνοµη διαβίωση λαµβάνοντας υπόψη την περιορισµένη πρόσβαση σε δοµές και προγράµµατα ψυχικής υγείας στις αγροτικές περιοχές.
5) Καταπολέµησης διακρίσεων µε ίσα δικαιώµατα για µειονότητες, γυναίκες, Ροµά, µετανάστες και ΑµΕΑ, µε πολιτικές ενεργητικής ένταξης (ψυχοκοινωνική υποστήριξη και βιώσιµη απασχόληση).
6) Πρόσβασης στη στέγαση, µε σχεδιασµό βιώσιµων προγραµµάτων κοινωνικής κατοικίας µε ουσιαστική συµµετοχή των ενδιαφερόµενων µερών.
- Τοπικές κοινωνικές υπηρεσίες, µέσω της ενίσχυσης των κοινωνικών υπηρεσιών των ∆ήµων και των Κέντρων Κοινότητας για ψυχοκοινωνική στήριξη των ευάλωτων ατόµων αντί διεκπεραιώσεων.
Συστάσεις πολιτικής για άρση αδιεξόδου
Έχοντας περιγράψει την υφιστάµενη κατάσταση, η µελέτη προχωρά σε µια σειρά από «συστάσεις πολιτικής», για την άρση των αδιεξόδων που έχουν προκύψει στην ελληνική ύπαιθρο και την οδηγούν σε µαρασµό και ερήµωση.
Στο πλαίσιο αυτό προτείνονται:
- Τοπικοποιηµένες και συµπεριληπτικές πολιτικές ανάπτυξης και κοινωνικής ευηµερίας που λαµβάνουν υπόψη ιδιαίτερες ανάγκες της υπαίθρου και αναγνωρίζουν διακριτά χαρακτηριστικά της αγροτικής φτώχειας.
- ∆ίκαιη χωρική κατανοµή κοινωνικών υποδοµών και υπηρεσιών σε τοπικό επίπεδο (υγεία, εκπαίδευση, κατάρτιση, κοινωνική φροντίδα, ψυχοκοινωνική στήριξη, συγκοινωνίες), µε στόχο την κοινωνική συνοχή.
- Αποκέντρωση αρµοδιοτήτων και ενίσχυση του ρόλου των ∆ήµων στην καταγραφή φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισµού και στην αντιµετώπιση ειδικών τοπικών αναγκών.
- Αξιοποίηση εδαφικών πόρων και ενεργητικού δυναµικού µέσω συµµετοχικών διαδικασιών και κοινωνικής διαβούλευσης για βιώσιµη απασχόληση και τοπική ανάπτυξη.
- Ενδυνάµωση της κοινωνικής διοίκησης στην τοπική αυτοδιοίκηση µε επαρκή στελέχωση, εκπαίδευση, χρηµατοδότηση και δικτύωση των κοινωνικών υπηρεσιών.
∆ικτύωση και διαβούλευση του ∆ήµου µε κοινωνικούς και θεσµικούς φορείς σε τοπικό, περιφερειακό και εθνικό επίπεδο, συνέργειες και ολοκληρωµένα σχέδια δράσης κοινωνικής ένταξης και καταπολέµησης της φτώχειας.
